Chi phí chìm trong đầu tư là gì?

Ví dụ, một doanh nghiệp đã chi $100,000 để nghiên cứu một sản phẩm nhưng kết quả cho thấy nhu cầu thị trường thấp hơn dự kiến. Khoản $100,000 đã chi là chi phí chìm. Khi quyết định có nên sản xuất sản phẩm hay không, doanh nghiệp cần so sánh chi phí sản xuất bổ sung với doanh thu và dòng tiền có thể tạo ra trong tương lai, thay vì cố tiếp tục chỉ để “thu hồi” tiền nghiên cứu.

Về nguyên tắc kinh tế, chi phí chìm không làm thay đổi giá trị tương lai của dự án. Tuy nhiên, về mặt tâm lý, nó có thể ảnh hưởng mạnh đến hành vi của nhà đầu tư, khiến họ trì hoãn việc cắt lỗ, đánh giá sai rủi ro hoặc tiếp tục tài trợ cho một phương án không còn hiệu quả.

Vì sao chi phí chìm làm sai lệch quyết định đầu tư?

Chi phí chìm ảnh hưởng đến quyết định đầu tư khi nhà đầu tư coi nguồn lực đã mất là lý do để tiếp tục cam kết thêm nguồn lực. Sai lệch này thường được gọi là hiệu ứng chi phí chìm hoặc ngụy biện chi phí chìm.

Cơ chế của sai lệch có thể được diễn giải theo chuỗi sau:

Chi phí đã phát sinh tạo ra cảm giác mất mát

↓

Nhà đầu tư muốn chứng minh quyết định ban đầu là đúng

↓

Việc dừng dự án bị nhìn nhận như sự thừa nhận thất bại

↓

Nhà đầu tư tiếp tục rót vốn dù triển vọng tương lai đã xấu đi

Điểm sai nằm ở chỗ quyết định mới không còn được đánh giá độc lập. Thay vì hỏi “Khoản đầu tư tiếp theo có tạo ra lợi ích tương xứng hay không?”, nhà đầu tư lại hỏi “Làm thế nào để số tiền đã bỏ ra không trở nên vô ích?”.

Tâm lý né tránh thua lỗ

Con người thường cảm nhận tổn thất mạnh hơn lợi ích có giá trị tương đương. Khi một dự án đang thua lỗ, việc dừng lại khiến khoản lỗ trở nên rõ ràng và gần như được “xác nhận”. Tiếp tục đầu tư có thể tạo cảm giác rằng vẫn còn cơ hội đảo ngược tình thế.

Tuy nhiên, trì hoãn ghi nhận tổn thất không làm cho khoản chi cũ có khả năng thu hồi cao hơn. Nếu triển vọng dòng tiền tương lai không đủ tốt, việc đầu tư thêm chỉ làm tăng tổng mức thiệt hại.

Nhu cầu bảo vệ quyết định ban đầu

Người đề xuất hoặc phê duyệt dự án thường có xu hướng bảo vệ lựa chọn trước đây của mình. Dừng dự án có thể ảnh hưởng đến uy tín cá nhân, vị trí quản lý hoặc cách năng lực của họ được đánh giá.

Do đó, người ra quyết định có thể lựa chọn dữ liệu tích cực, xem nhẹ tín hiệu bất lợi hoặc liên tục điều chỉnh dự báo để biện minh cho việc tiếp tục đầu tư.

Sự leo thang cam kết

Khi dự án gặp khó khăn, nhà đầu tư có thể rót thêm vốn với kỳ vọng rằng một khoản đầu tư cuối cùng sẽ giúp dự án đạt điểm hòa vốn. Nếu kết quả tiếp tục không đạt kỳ vọng, một vòng cam kết mới lại xuất hiện.

Quá trình này đặc biệt nguy hiểm với dự án dài hạn, dự án công nghệ, hoạt động nghiên cứu và phát triển hoặc các khoản đầu tư có nhiều giai đoạn giải ngân. Mỗi giai đoạn thất bại có thể trở thành lý do tâm lý để tài trợ cho giai đoạn tiếp theo, dù dữ liệu mới không còn ủng hộ dự án.

Chi phí chìm có thể dẫn đến những quyết định đầu tư nào?

Ảnh hưởng rõ nhất của chi phí chìm là làm thay đổi tiêu chuẩn lựa chọn. Một dự án đáng lẽ phải được tiếp tục hoặc dừng dựa trên giá trị tương lai lại bị quyết định bởi nguồn lực đã tiêu tốn trong quá khứ.

Tiếp tục dự án có giá trị hiện tại ròng âm

Giả sử doanh nghiệp đã đầu tư $500,000 vào một dự án. Để hoàn thành, dự án cần thêm $200,000, trong khi giá trị hiện tại của dòng tiền dự kiến thu được chỉ là $150,000.

Xét từ thời điểm ra quyết định:

·         Chi phí tương lai cần bỏ thêm là $200,000

·         Giá trị hiện tại của lợi ích tương lai là $150,000

·         Giá trị gia tăng từ việc tiếp tục là âm $50,000

Khoản $500,000 đã chi không thay đổi dù doanh nghiệp tiếp tục hay dừng lại. Vì vậy, tiếp tục dự án khiến doanh nghiệp mất thêm khoảng $50,000 theo giá trị hiện tại.

Ngược lại, giả sử dự án vẫn cần thêm $200,000 nhưng có thể tạo ra dòng tiền với giá trị hiện tại là $280,000. Khi đó, tiếp tục dự án có thể hợp lý vì quyết định mới tạo thêm khoảng $80,000 giá trị, dù toàn bộ dự án tính từ ban đầu có thể vẫn không đạt kỳ vọng.

Điều này cho thấy một dự án từng là quyết định sai không nhất thiết phải dừng, và một dự án đã nhận nhiều vốn không nhất thiết phải tiếp tục. Tiêu chuẩn phù hợp là giá trị kinh tế của phần quyết định còn lại.

Trì hoãn cắt lỗ đối với tài sản đầu tư

Nhà đầu tư có thể giữ một cổ phiếu đang giảm giá chỉ vì không muốn bán thấp hơn giá mua. Giá mua là thông tin lịch sử và phần lớn đã trở thành chi phí chìm. Nó không tự tạo ra khả năng phục hồi cho doanh nghiệp phát hành cổ phiếu.

Quyết định giữ hay bán cần dựa trên những yếu tố như:

·         Triển vọng lợi nhuận và dòng tiền

·         Mức định giá hiện tại

·         Rủi ro kinh doanh

·         Cơ hội đầu tư thay thế

·         Mức độ phù hợp với danh mục

·         Chi phí giao dịch và nghĩa vụ thuế có liên quan

Giá mua vẫn có thể hữu ích để tính lãi lỗ hoặc nghĩa vụ thuế, nhưng không nên trở thành lý do duy nhất để tiếp tục nắm giữ tài sản.

Phân bổ thêm vốn để cứu một dự án yếu

Một dự án có thể được cấp thêm ngân sách vì ban quản lý cho rằng dừng lại sẽ lãng phí toàn bộ nguồn lực đã sử dụng. Lập luận này bỏ qua khả năng nguồn vốn bổ sung có thể được phân bổ cho dự án khác có lợi suất kỳ vọng cao hơn.

Khi đó, tác động của chi phí chìm không chỉ là mất thêm tiền trong dự án cũ. Doanh nghiệp còn chịu chi phí cơ hội do không sử dụng vốn cho phương án tốt hơn.

Đánh giá thấp rủi ro của thông tin mới

Sau khi đã cam kết nhiều nguồn lực, nhà đầu tư có thể phản ứng chậm trước các thay đổi như:

·         Nhu cầu thị trường suy giảm

·         Chi phí nguyên liệu tăng

·         Công nghệ trở nên lỗi thời

·         Đối thủ đưa ra giải pháp tốt hơn

·         Tiến độ kéo dài

·         Quy định pháp lý thay đổi

·         Giả định doanh thu không còn phù hợp

Nếu dữ liệu mới làm thay đổi dòng tiền kỳ vọng, mô hình đầu tư cần được cập nhật. Việc tiếp tục sử dụng dự báo ban đầu chỉ vì dự án đã được phê duyệt là một dạng neo giữ vào quyết định quá khứ.

Phân biệt chi phí chìm với các loại chi phí liên quan

Không phải mọi khoản chi đã được ghi nhận đều nên bị loại khỏi quyết định. Một khoản chi chỉ là chi phí chìm khi nó đã phát sinh, không thể thu hồi và không thay đổi giữa các phương án đang xem xét.

Chi phí chìm và chi phí có thể tránh được

Chi phí có thể tránh được là khoản chi sẽ không phát sinh nếu nhà đầu tư chọn dừng hoặc thay đổi phương án. Vì nó phụ thuộc vào quyết định hiện tại, đây là chi phí liên quan.

Ví dụ, tiền nghiên cứu đã thanh toán là chi phí chìm. Tiền thuê nhân sự, mua thiết bị hoặc triển khai tiếp trong sáu tháng tới là chi phí có thể tránh được nếu dự án dừng lại.

Chi phí chìm và chi phí cơ hội

Chi phí cơ hội là lợi ích bị bỏ lỡ khi chọn một phương án thay vì phương án tốt nhất còn lại. Dù không nhất thiết xuất hiện dưới dạng khoản thanh toán, chi phí cơ hội vẫn cần được xem xét vì nó phản ánh giá trị của nguồn lực trong tương lai.

Một doanh nghiệp dùng $1 million để cứu dự án cũ có thể bỏ lỡ cơ hội đầu tư số tiền đó vào một dự án tạo lợi suất cao hơn. Khoản vốn đã đầu tư trước đây là chi phí chìm, còn lợi ích bị bỏ lỡ từ phương án thay thế là chi phí cơ hội.

Chi phí chìm và giá trị có thể thu hồi

Một tài sản đã mua không phải lúc nào cũng trở thành chi phí chìm toàn bộ. Nếu tài sản có thể bán, chuyển nhượng hoặc sử dụng cho dự án khác, giá trị có thể thu hồi vẫn liên quan đến quyết định.

Ví dụ, một máy móc có giá mua ban đầu là $300,000 và hiện có thể bán với giá $80,000. Giá mua lịch sử phần lớn không còn liên quan, nhưng $80,000 là giá trị có thể thu hồi. Nếu tiếp tục sử dụng máy, doanh nghiệp đang từ bỏ khả năng nhận $80,000 từ việc bán nó.

Chi phí chìm và chi phí chấm dứt dự án

Việc dừng dự án đôi khi làm phát sinh chi phí như:

·         Phí hủy hợp đồng

·         Chi phí tháo dỡ

·         Nghĩa vụ bồi thường

·         Chi phí xử lý hàng tồn kho

·         Chi phí tuân thủ pháp lý

·         Chi phí phục hồi mặt bằng

Các khoản này chưa phát sinh và phụ thuộc vào lựa chọn dừng dự án, nên không phải chi phí chìm. Chúng phải được đưa vào phân tích cùng với lợi ích của việc chấm dứt dự án.

Cách loại bỏ ảnh hưởng của chi phí chìm khi đầu tư

Mục tiêu không phải là bỏ qua toàn bộ lịch sử dự án. Dữ liệu quá khứ vẫn hữu ích để đánh giá năng lực triển khai, kiểm tra giả định và rút kinh nghiệm. Điều cần loại bỏ là việc dùng tổn thất không thể thu hồi để biện minh cho một khoản đầu tư mới.

Đánh giá quyết định từ thời điểm hiện tại

Nhà đầu tư nên đặt câu hỏi:

“Giả sử hôm nay chưa sở hữu dự án này, tôi có sẵn sàng bỏ số vốn còn lại để nhận các lợi ích tương lai của nó hay không?”

Câu hỏi này tách quyết định hiện tại khỏi cảm giác sở hữu và cam kết trong quá khứ. Nếu câu trả lời là không, việc tiếp tục chỉ vì đã đầu tư nhiều thường là dấu hiệu của hiệu ứng chi phí chìm.

Chỉ so sánh dòng tiền gia tăng trong tương lai

Phân tích nên tập trung vào những dòng tiền thay đổi giữa các phương án.

Với quyết định tiếp tục hoặc dừng dự án, có thể sử dụng logic:

Giá trị của việc tiếp tục = Giá trị hiện tại của dòng tiền tương lai khi tiếp tục − Chi phí tương lai cần bổ sung − Giá trị bị mất do không chọn phương án khác

Nếu kết quả dương và rủi ro nằm trong giới hạn chấp nhận được, tiếp tục có thể hợp lý. Nếu kết quả âm, số tiền đã đầu tư trước đó không thể biến quyết định mới thành một phương án tốt.

Thiết lập tiêu chí dừng trước khi đầu tư

Tiêu chí dừng nên được xác định trước khi kết quả xấu xuất hiện, chẳng hạn:

·         Chi phí vượt ngân sách đến một ngưỡng nhất định

·         Tiến độ chậm hơn mốc cho phép

·         Nhu cầu thị trường thấp hơn mức tối thiểu

·         Giá trị hiện tại ròng sau cập nhật chuyển sang âm

·         Xác suất thành công giảm dưới mức chấp nhận

·         Dự án không đạt các mốc kỹ thuật quan trọng

·         Có phương án thay thế tạo giá trị cao hơn

Các tiêu chí định trước làm giảm khả năng người quản lý thay đổi tiêu chuẩn đánh giá chỉ để bảo vệ dự án.

Chia dự án thành các giai đoạn đầu tư

Thay vì cam kết toàn bộ vốn ngay từ đầu, doanh nghiệp có thể chia dự án thành các giai đoạn với điều kiện giải ngân rõ ràng. Sau mỗi giai đoạn, quyết định tiếp tục phải được đánh giá lại bằng dữ liệu mới.

Cách tiếp cận này không loại bỏ hoàn toàn thiên kiến, nhưng giới hạn mức vốn có thể bị cuốn vào quá trình leo thang cam kết.

Tách người đánh giá khỏi người đề xuất dự án

Người khởi xướng dự án có thể bị ảnh hưởng bởi nhu cầu bảo vệ quyết định của mình. Việc sử dụng hội đồng độc lập, bộ phận thẩm định hoặc quy trình phản biện giúp giảm xung đột tâm lý.

Người đánh giá cần được cung cấp:

·         Dự báo dòng tiền đã cập nhật

·         Chi phí cần đầu tư thêm

·         Giá trị thanh lý hoặc chuyển đổi

·         Các phương án thay thế

·         Rủi ro còn lại

·         Giả định quan trọng và độ nhạy của kết quả

Sử dụng kịch bản và phân tích độ nhạy

Một kết quả đầu tư không nên phụ thuộc hoàn toàn vào một dự báo duy nhất. Nhà đầu tư có thể xây dựng kịch bản cơ sở, tích cực và bất lợi, sau đó kiểm tra mức độ thay đổi của giá trị dự án khi doanh thu, chi phí, tiến độ hoặc tỷ lệ chiết khấu biến động.

Phân tích này giúp chuyển cuộc thảo luận từ câu hỏi cảm tính “đã đầu tư nhiều đến mức nào?” sang câu hỏi định lượng “dự án còn tạo giá trị trong những điều kiện nào?”.

Có phải lúc nào cũng phải bỏ qua chi phí chìm?

Chi phí chìm phải được loại khỏi phép so sánh kinh tế giữa các lựa chọn hiện tại, nhưng lịch sử hình thành khoản chi không phải lúc nào cũng vô nghĩa.

Thông tin về chi phí trong quá khứ có thể giúp:

·         Phát hiện sai lệch trong dự toán

·         Đánh giá năng lực của đội ngũ quản lý

·         Nhận diện rủi ro triển khai

·         Kiểm tra chất lượng giả định

·         Ước tính chi phí cho các giai đoạn tiếp theo

·         Cải thiện quy trình thẩm định dự án tương lai

Ngoài ra, việc tiếp tục một dự án sau khi đã phát sinh chi phí chìm không mặc nhiên là sai. Quyết định tiếp tục vẫn hợp lý nếu lợi ích tương lai dự kiến lớn hơn chi phí và rủi ro tương lai.

Ngược lại, dừng dự án cũng không mặc nhiên là lựa chọn đúng. Nếu chi phí hoàn thành thấp hơn giá trị kinh tế có thể tạo ra, chấm dứt chỉ để tránh liên hệ với một quyết định thất bại trước đó cũng có thể làm mất giá trị.

Ranh giới quan trọng là:

·         Không dùng chi phí đã mất để biện minh cho việc đầu tư thêm

·         Không bỏ qua dữ liệu quá khứ có khả năng dự báo chi phí, rủi ro hoặc năng lực thực hiện trong tương lai

·         Không nhầm giá trị lịch sử với giá trị có thể thu hồi

·         Không bỏ qua chi phí chấm dứt và chi phí cơ hội

Chi phí chìm ảnh hưởng đến quyết định đầu tư chủ yếu bằng cách khiến nhà đầu tư gắn lựa chọn tương lai với tổn thất đã xảy ra. Hệ quả thường gặp là tiếp tục dự án yếu, trì hoãn cắt lỗ hoặc phân bổ thêm vốn để bảo vệ quyết định ban đầu.

Một quyết định hợp lý phải được xây dựng từ thời điểm hiện tại. Nhà đầu tư cần so sánh dòng tiền, rủi ro, giá trị có thể thu hồi và chi phí cơ hội của các phương án còn khả thi. Khoản tiền đã mất có thể là bài học quan trọng, nhưng không phải lý do kinh tế để mất thêm tiền.