ROIC là gì và cách áp dụng?

Giá trị lớn nhất của ROIC không nằm ở việc chỉ cho biết doanh nghiệp có lợi nhuận hay không. Chỉ số này giúp trả lời câu hỏi sâu hơn: doanh nghiệp có đang sử dụng vốn đủ hiệu quả để bù đắp chi phí huy động vốn và tạo thêm giá trị kinh tế hay không?

Muốn sử dụng ROIC đúng, nhà phân tích cần xem xét đồng thời ba yếu tố:

·         Mức ROIC tuyệt đối

·         Chênh lệch giữa ROIC và chi phí sử dụng vốn

·         Xu hướng ROIC qua nhiều kỳ

ROIC đo lường hiệu quả sử dụng vốn như thế nào?

ROIC đo mối quan hệ giữa lợi nhuận hoạt động sau thuế và lượng vốn thực sự được sử dụng để vận hành doanh nghiệp.

Công thức khái quát:

ROIC = NOPAT / Vốn đầu tư bình quân × 100%

Trong đó:

·         NOPAT là lợi nhuận hoạt động sau thuế

·         Vốn đầu tư là nguồn vốn dài hạn được sử dụng cho hoạt động kinh doanh

·         Vốn đầu tư bình quân thường được tính từ số đầu kỳ và cuối kỳ

Ví dụ, một doanh nghiệp có NOPAT là 120 tỷ đồng và vốn đầu tư bình quân là 1.000 tỷ đồng:

ROIC = 120 / 1.000 × 100% = 12%

Kết quả này có nghĩa là trong kỳ, mỗi 100 đồng vốn đầu tư vào hoạt động kinh doanh tạo ra 12 đồng lợi nhuận hoạt động sau thuế.

ROIC tập trung vào hiệu quả của toàn bộ vốn đầu tư, không chỉ phần vốn thuộc về cổ đông. Vì vậy, chỉ số phản ánh đồng thời hiệu quả sử dụng vốn chủ sở hữu và vốn vay phục vụ hoạt động kinh doanh.

Các thành phần cần xác định khi tính ROIC

Độ tin cậy của ROIC phụ thuộc trực tiếp vào cách xác định NOPAT và vốn đầu tư. Hai doanh nghiệp có cùng lợi nhuận kế toán nhưng có thể có ROIC rất khác nhau nếu lượng vốn cần thiết để tạo ra lợi nhuận không giống nhau.

Xác định NOPAT

NOPAT thường được tính theo công thức:

NOPAT = EBIT × (1 − Thuế suất)

EBIT là lợi nhuận trước lãi vay và thuế. Việc sử dụng EBIT giúp tách kết quả hoạt động kinh doanh khỏi ảnh hưởng của cơ cấu tài trợ.

Ví dụ:

·         EBIT: 200 tỷ đồng

·         Thuế suất: 20%

·         NOPAT: 200 × (1 − 20%) = 160 tỷ đồng

NOPAT nên phản ánh lợi nhuận từ hoạt động kinh doanh cốt lõi. Các khoản lợi nhuận bất thường, thu nhập không liên quan đến hoạt động chính hoặc tác động kế toán không lặp lại cần được xem xét điều chỉnh.

Xác định vốn đầu tư

Vốn đầu tư có thể được xác định theo cách tiếp cận nguồn vốn:

Vốn đầu tư = Nợ vay có lãi Vốn chủ sở hữu − Tiền mặt dư thừa

Hoặc theo cách tiếp cận tài sản hoạt động:

Vốn đầu tư = Tài sản hoạt động − Nợ hoạt động không chịu lãi

Tiền mặt cần thiết cho vận hành có thể được giữ lại trong vốn đầu tư. Phần tiền mặt dư thừa hoặc tài sản tài chính không trực tiếp phục vụ hoạt động kinh doanh thường được loại trừ.

Sử dụng vốn đầu tư bình quân phù hợp hơn số cuối kỳ khi quy mô vốn biến động đáng kể trong năm. Điều này giúp lợi nhuận của cả kỳ được so sánh với lượng vốn thực tế đã hiện diện trong kỳ.

Đánh giá ROIC bằng cách so sánh với chi phí sử dụng vốn

Một mức ROIC chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi được đặt cạnh chi phí sử dụng vốn của doanh nghiệp, thường được biểu thị bằng WACC.

WACC là chi phí sử dụng vốn bình quân gia quyền, phản ánh mức sinh lời tối thiểu mà nhà đầu tư và chủ nợ yêu cầu khi cung cấp vốn cho doanh nghiệp.

Mối quan hệ giữa ROIC và WACC có thể được diễn giải như sau:

·         ROIC lớn hơn WACC: Doanh nghiệp đang tạo ra giá trị kinh tế

·         ROIC bằng WACC: Doanh nghiệp gần như chỉ tạo đủ lợi nhuận để bù đắp chi phí vốn

·         ROIC nhỏ hơn WACC: Doanh nghiệp đang làm suy giảm giá trị kinh tế

Chênh lệch này thường được gọi là ROIC spread:

ROIC spread = ROIC − WACC

Ví dụ:

·         ROIC: 12%

·         WACC: 8%

·         ROIC spread: 4 điểm phần trăm

Doanh nghiệp tạo được mức sinh lời cao hơn chi phí vốn 4 điểm phần trăm. Đây là tín hiệu tích cực vì hoạt động kinh doanh không chỉ hoàn trả chi phí huy động vốn mà còn tạo thêm giá trị.

Ngược lại, một doanh nghiệp đạt ROIC 7% nhưng có WACC 10% vẫn tạo ra lợi nhuận kế toán, song mức lợi nhuận đó chưa đủ bù đắp chi phí của nguồn vốn được sử dụng.

Phân tích ROIC qua nhiều kỳ và giữa các doanh nghiệp

ROIC của một kỳ riêng lẻ có thể bị ảnh hưởng bởi chu kỳ kinh doanh, khoản đầu tư mới hoặc biến động lợi nhuận tạm thời. Vì vậy, phân tích xu hướng thường có giá trị hơn việc chỉ nhìn vào một con số.

Theo dõi xu hướng ROIC

ROIC tăng dần có thể phản ánh:

·         Biên lợi nhuận hoạt động được cải thiện

·         Tài sản được khai thác hiệu quả hơn

·         Vốn lưu động được quản lý tốt hơn

·         Doanh nghiệp phân bổ vốn có kỷ luật hơn

ROIC giảm dần có thể xuất phát từ:

·         Lợi nhuận hoạt động suy giảm

·         Vốn đầu tư tăng nhanh hơn NOPAT

·         Các dự án mới chưa tạo đủ lợi nhuận

·         Tài sản hoạt động bị sử dụng kém hiệu quả

·         Doanh nghiệp mở rộng bằng những khoản đầu tư có tỷ suất sinh lời thấp

Khi doanh nghiệp vừa triển khai nhà máy, hệ thống phân phối hoặc dự án dài hạn, vốn đầu tư có thể tăng ngay trong khi lợi nhuận cần thời gian để hình thành. ROIC ngắn hạn vì thế có thể giảm mà chưa phản ánh một quyết định đầu tư kém hiệu quả.

So sánh giữa các doanh nghiệp

ROIC nên được so sánh giữa những doanh nghiệp có:

·         Mô hình kinh doanh tương đồng

·         Mức độ thâm dụng vốn gần nhau

·         Chính sách kế toán tương đối nhất quán

·         Cùng giai đoạn trong chu kỳ ngành

Một doanh nghiệp phần mềm có thể duy trì ROIC cao nhờ nhu cầu tài sản hữu hình thấp. Ngược lại, doanh nghiệp điện lực, viễn thông hoặc sản xuất nặng thường cần lượng vốn lớn trước khi tạo doanh thu.

Vì vậy, không nên sử dụng một ngưỡng ROIC cố định cho mọi ngành. Tiêu chuẩn quan trọng hơn là ROIC có cao hơn chi phí vốn hay không và doanh nghiệp duy trì chênh lệch đó trong bao lâu.

ROIC giúp phân tích nguồn gốc hiệu quả kinh doanh

ROIC có thể được phân rã thành hai động lực chính:

ROIC = Biên lợi nhuận hoạt động sau thuế × Vòng quay vốn đầu tư

Trong đó:

Biên lợi nhuận hoạt động sau thuế = NOPAT / Doanh thu

Vòng quay vốn đầu tư = Doanh thu / Vốn đầu tư

Cách phân rã này cho biết doanh nghiệp tạo ROIC cao bằng cơ chế nào.

Một doanh nghiệp có thể đạt ROIC cao nhờ biên lợi nhuận lớn, nghĩa là giữ lại được nhiều lợi nhuận trên mỗi đồng doanh thu. Trường hợp này thường xuất hiện ở doanh nghiệp có thương hiệu mạnh, công nghệ khác biệt hoặc quyền định giá cao.

Doanh nghiệp khác có thể có biên lợi nhuận thấp nhưng vòng quay vốn lớn, nghĩa là tạo ra doanh thu cao trên lượng vốn đầu tư tương đối nhỏ. Đây thường là đặc điểm của mô hình bán lẻ hoặc phân phối vận hành hiệu quả.

Ví dụ:

Doanh nghiệp A

·         Biên lợi nhuận sau thuế: 15%

·         Vòng quay vốn: 0,8 lần

·         ROIC: 15% × 0,8 = 12%

Doanh nghiệp B

·         Biên lợi nhuận sau thuế: 6%

·         Vòng quay vốn: 2 lần

·         ROIC: 6% × 2 = 12%

Hai doanh nghiệp có cùng ROIC nhưng nguồn gốc hiệu quả khác nhau. Doanh nghiệp A dựa nhiều hơn vào khả năng sinh lời, còn doanh nghiệp B dựa vào tốc độ luân chuyển vốn.

Phân rã ROIC giúp nhà quản lý xác định giải pháp cải thiện phù hợp: tăng biên lợi nhuận, nâng hiệu suất sử dụng tài sản, giảm vốn lưu động hoặc loại bỏ tài sản không hiệu quả.

Cách áp dụng ROIC trong đánh giá doanh nghiệp

ROIC có thể được sử dụng để đánh giá hiệu quả hiện tại, chất lượng tăng trưởng và năng lực phân bổ vốn của doanh nghiệp.

Đánh giá chất lượng hoạt động kinh doanh

ROIC cao hơn chi phí vốn trong nhiều năm cho thấy doanh nghiệp có khả năng biến nguồn lực tài chính thành lợi nhuận kinh tế một cách bền vững.

Tuy nhiên, ROIC cao trong một năm chưa đủ để kết luận doanh nghiệp có lợi thế cạnh tranh. Cần kiểm tra xem kết quả có đến từ hoạt động cốt lõi hay từ việc cắt giảm đầu tư, bán tài sản hoặc ghi nhận khoản thu nhập bất thường.

Đánh giá chất lượng tăng trưởng

Tăng trưởng chỉ tạo thêm giá trị khi phần vốn tái đầu tư có khả năng sinh lời cao hơn chi phí vốn.

Có thể mô tả mối quan hệ giữa tăng trưởng, tái đầu tư và ROIC như sau:

Tỷ lệ tăng trưởng hoạt động ≈ Tỷ lệ tái đầu tư × ROIC

Ví dụ, doanh nghiệp tái đầu tư 50% NOPAT với ROIC 14% có thể tạo mức tăng trưởng hoạt động dài hạn xấp xỉ:

50% × 14% = 7%

Nếu doanh nghiệp mở rộng nhanh nhưng ROIC của vốn mới thấp hơn WACC, quy mô doanh thu và lợi nhuận kế toán có thể tăng trong khi giá trị kinh tế bị suy giảm.

Đánh giá quyết định phân bổ vốn

ROIC hỗ trợ xem xét hiệu quả của các quyết định:

·         Mở rộng công suất

·         Mua lại doanh nghiệp

·         Phát triển sản phẩm mới

·         Đầu tư công nghệ

·         Tối ưu vốn lưu động

·         Bán hoặc đóng cửa đơn vị hoạt động kém hiệu quả

Khi đánh giá một dự án mới, chỉ số quan trọng không phải ROIC lịch sử của toàn doanh nghiệp mà là tỷ suất sinh lời kỳ vọng trên phần vốn đầu tư tăng thêm. Doanh nghiệp có ROIC hiện tại cao vẫn có thể phá hủy giá trị nếu liên tục tái đầu tư vào các dự án có mức sinh lời thấp.

Kết hợp ROIC với các chỉ tiêu khác

ROIC không nên được sử dụng độc lập. Một phân tích đầy đủ nên kết hợp với:

·         Tăng trưởng doanh thu và NOPAT

·         Dòng tiền tự do

·         Biên lợi nhuận hoạt động

·         Vòng quay vốn

·         Mức nợ và khả năng thanh toán

·         Cơ cấu tài sản

·         Tỷ lệ tái đầu tư

ROIC cao nhưng đi kèm tăng trưởng âm có thể cho thấy doanh nghiệp hiệu quả nhưng thiếu cơ hội mở rộng. Ngược lại, tăng trưởng cao với ROIC thấp có thể cho thấy doanh nghiệp đang sử dụng nhiều vốn nhưng chưa tạo đủ lợi nhuận kinh tế.

Những giới hạn cần lưu ý khi sử dụng ROIC

ROIC là chỉ số hữu ích nhưng phụ thuộc đáng kể vào dữ liệu kế toán và phương pháp điều chỉnh.

Các khoản chi cho nghiên cứu và phát triển, thương hiệu hoặc phát triển khách hàng thường được ghi nhận ngay vào chi phí. Trong thực tế, những khoản này có thể tạo lợi ích trong nhiều năm và mang bản chất tương tự đầu tư. Nếu không điều chỉnh, vốn đầu tư có thể bị đánh giá thấp và ROIC bị đẩy lên cao.

Lợi thế thương mại từ hoạt động mua bán và sáp nhập cũng ảnh hưởng lớn đến kết quả. Việc bao gồm hay loại trừ lợi thế thương mại cần phù hợp với mục tiêu phân tích:

·         Bao gồm lợi thế thương mại để đánh giá toàn bộ vốn doanh nghiệp đã bỏ ra cho thương vụ

·         Loại trừ lợi thế thương mại để xem xét hiệu quả vận hành của tài sản hữu hình và hoạt động hiện tại

ROIC cũng có thể bị biến động bởi:

·         Tái cơ cấu hoặc chi phí bất thường

·         Khấu hao tài sản đã đầu tư từ nhiều năm trước

·         Lạm phát làm sai lệch giá trị tài sản theo sổ sách

·         Các khoản thuê tài sản

·         Tiền mặt dư thừa

·         Doanh nghiệp tài chính có cấu trúc vốn đặc thù

Đối với ngân hàng và tổ chức tài chính, nợ thường là một phần của hoạt động kinh doanh thay vì chỉ là nguồn tài trợ. Vì vậy, việc xác định vốn đầu tư và NOPAT theo mô hình ROIC thông thường có thể không phù hợp.

Sai lầm phổ biến nhất là coi ROIC cao đồng nghĩa tuyệt đối với doanh nghiệp tốt. Một doanh nghiệp có thể có ROIC cao vì vốn đầu tư đã bị thu hẹp, tài sản đã khấu hao gần hết hoặc doanh nghiệp không còn cơ hội tái đầu tư. ROIC cần được đọc cùng khả năng tăng trưởng và tính bền vững của lợi thế cạnh tranh.

ROIC được sử dụng để đánh giá hiệu quả sử dụng vốn bằng cách đo lợi nhuận hoạt động sau thuế tạo ra trên mỗi đồng vốn đầu tư. Chỉ số có ý nghĩa nhất khi được so sánh với WACC, theo dõi qua nhiều kỳ và phân tích nguồn gốc từ biên lợi nhuận cùng vòng quay vốn.

Một doanh nghiệp thực sự tạo ra giá trị khi có thể duy trì ROIC cao hơn chi phí vốn trong thời gian dài, đồng thời tiếp tục tái đầu tư ở mức sinh lời hấp dẫn. Vì vậy, ROIC không chỉ là thước đo lợi nhuận mà còn là công cụ đánh giá chất lượng tăng trưởng và năng lực phân bổ vốn.