Cách định giá doanh nghiệp phụ thuộc người sáng lập

Khi tiến hành mua bán doanh nghiệp (M&A), gọi vốn hoặc chuyển nhượng cổ phần, nhà đầu tư sẽ đánh giá mức độ phụ thuộc này như một yếu tố rủi ro quan trọng trước khi xác định giá trị doanh nghiệp.

Vì sao doanh nghiệp phụ thuộc người sáng lập thường bị giảm định giá?

Việc phụ thuộc vào người sáng lập làm tăng rủi ro đối với dòng tiền trong tương lai. Nhà đầu tư không chỉ mua kết quả kinh doanh hiện tại mà còn mua khả năng doanh nghiệp tiếp tục tạo ra lợi nhuận sau khi giao dịch hoàn tất.

Một số nguyên nhân phổ biến gồm:

·         Khách hàng chỉ gắn bó với người sáng lập

·         Quy trình vận hành chưa được chuẩn hóa

·         Quyết định quan trọng tập trung vào một cá nhân

·         Đội ngũ quản lý chưa đủ năng lực thay thế

·         Thương hiệu cá nhân lớn hơn thương hiệu doanh nghiệp

Khi các yếu tố trên tồn tại, khả năng duy trì doanh thu sau khi người sáng lập rời đi sẽ bị đặt dấu hỏi, kéo theo mức định giá thấp hơn.

Nhà đầu tư đánh giá mức độ phụ thuộc như thế nào?

Mức độ phụ thuộc vào doanh thu

Một trong những câu hỏi đầu tiên là:

"Nếu người sáng lập nghỉ việc trong 6–12 tháng, doanh thu sẽ thay đổi ra sao?"

Nếu phần lớn hợp đồng, khách hàng hoặc doanh số đều do người sáng lập trực tiếp tạo ra thì rủi ro được xem là cao.

Mức độ phụ thuộc vào vận hành

Nhà đầu tư sẽ xem xét:

·         Ai phê duyệt các quyết định quan trọng?

·         Doanh nghiệp có quy trình chuẩn hay không?

·         Các phòng ban có thể hoạt động độc lập không?

Nếu mọi hoạt động đều cần người sáng lập quyết định thì doanh nghiệp khó mở rộng và khó chuyển giao.

Mức độ phụ thuộc vào thương hiệu

Trong nhiều doanh nghiệp dịch vụ, khách hàng nhớ đến tên người sáng lập hơn là tên công ty.

Điều này khiến giá trị thương hiệu khó chuyển giao khi chủ doanh nghiệp rời đi.

Mức độ phụ thuộc vào kiến thức

Nếu bí quyết sản phẩm, quy trình bán hàng hoặc quan hệ đối tác chỉ nằm trong đầu người sáng lập mà chưa được hệ thống hóa, rủi ro định giá sẽ tăng đáng kể.

Việc phụ thuộc ảnh hưởng đến định giá như thế nào?

Thông thường, nhà đầu tư không kết luận rằng doanh nghiệp "không có giá trị". Thay vào đó, họ điều chỉnh giá trị thông qua mức chiết khấu rủi ro.

Các hình thức điều chỉnh có thể gồm:

·         Giảm bội số định giá (multiple)

·         Giảm dự báo tăng trưởng

·         Tăng tỷ lệ chiết khấu trong mô hình dòng tiền

·         Giữ lại một phần giá mua theo cơ chế earn-out

·         Yêu cầu người sáng lập tiếp tục điều hành trong giai đoạn chuyển tiếp

Mức điều chỉnh phụ thuộc vào mức độ rủi ro được xác định trong quá trình thẩm định.

Những yếu tố giúp doanh nghiệp được định giá cao hơn

Doanh nghiệp sẽ có lợi thế hơn khi chứng minh được khả năng hoạt động độc lập với người sáng lập.

Các yếu tố tích cực bao gồm:

Có đội ngũ quản lý kế cận

Ban điều hành có quyền hạn rõ ràng và có khả năng duy trì hoạt động mà không cần sự hiện diện thường xuyên của người sáng lập.

Quy trình được chuẩn hóa

Các hoạt động bán hàng, vận hành, chăm sóc khách hàng và tài chính đều được tài liệu hóa và kiểm soát bằng hệ thống.

Khách hàng gắn với thương hiệu

Khách hàng lựa chọn doanh nghiệp vì chất lượng sản phẩm hoặc dịch vụ thay vì vì cá nhân người sáng lập.

Dữ liệu được quản trị đầy đủ

Thông tin khách hàng, hợp đồng, quy trình và báo cáo tài chính được lưu trữ minh bạch, giúp việc chuyển giao diễn ra thuận lợi.

Làm gì để giảm mức chiết khấu định giá?

Nếu doanh nghiệp đang chuẩn bị gọi vốn hoặc bán cổ phần, nên thực hiện trước các bước sau:

·         Xây dựng hệ thống quản trị thay vì quản trị theo cá nhân

·         Phân quyền cho đội ngũ quản lý

·         Chuẩn hóa quy trình vận hành

·         Chuyển đổi thương hiệu cá nhân thành thương hiệu doanh nghiệp

·         Đa dạng hóa nguồn khách hàng

·         Xây dựng cơ chế báo cáo và kiểm soát nội bộ

·         Chuẩn bị kế hoạch chuyển giao vai trò người sáng lập

Những thay đổi này không chỉ giảm rủi ro mà còn giúp nhà đầu tư tin tưởng hơn vào khả năng tăng trưởng dài hạn.

Doanh nghiệp phụ thuộc vào người sáng lập vẫn có thể được định giá cao nếu chứng minh được rằng giá trị cốt lõi nằm ở hệ thống, đội ngũ và năng lực tạo dòng tiền bền vững. Trong các thương vụ đầu tư hoặc M&A, mục tiêu của nhà đầu tư không chỉ là đánh giá kết quả kinh doanh hiện tại mà còn xác định liệu doanh nghiệp có thể tiếp tục phát triển khi vai trò của người sáng lập giảm dần. Vì vậy, giảm sự phụ thuộc vào cá nhân chính là một trong những chiến lược hiệu quả nhất để gia tăng giá trị doanh nghiệp trước khi gọi vốn hoặc chuyển nhượng.